Hợp tác xã - “bệ đỡ” để các làng nghề phát triển bền vững

Từ bàn tay nghệ nhân đến mô hình liên kết bền vững

Sinh ra và lớn lên ở làng nghề nón Chuông, nghệ nhân Tạ Thu Hương đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề làm nón. Từ một hộ kinh doanh cá thể, vài năm gần đây bà quyết định thành lập HTX Mây tre nón lá Thu Hương với 7 thành viên nhằm tạo nền tảng phát triển bài bản hơn.

Theo bà Hương, điều đầu tiên HTX mang lại chính là tư cách pháp nhân, giúp đơn vị đủ điều kiện ký kết hợp đồng với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, công ty thương mại hay đơn vị lữ hành. Quan trọng hơn, HTX tạo được đầu mối thu mua sản phẩm cho người dân trong làng nghề, giúp các hội viên yên tâm sản xuất vì có đầu ra ổn định.

“Muốn bà con gắn bó với nghề thì phải tạo được thị trường. HTX luôn chủ động tìm kiếm khách hàng, mở rộng kênh tiêu thụ và vận động các hộ thu gom sản phẩm về HTX để cùng phát triển lâu dài”, bà Hương chia sẻ.

Nếu như trước đây các hộ sản xuất phải tự xoay xở từ nguyên liệu, tiêu thụ đến quảng bá sản phẩm thì nay, mô hình HTX giúp tập hợp nguồn lực, có bộ máy điều hành, kế toán và phương án sản xuất kinh doanh bài bản hơn. Đây cũng là lợi thế mà các hộ sản xuất riêng lẻ khó có được.

Không dừng lại ở sản xuất, HTX Mây tre nón lá Thu Hương còn trở thành điểm kết nối giữa làng nghề với du lịch trải nghiệm. Được địa phương hỗ trợ xây dựng điểm giới thiệu sản phẩm OCOP tại sân đình làng, HTX đã đón nhiều đoàn khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm quy trình làm nón truyền thống.

Điều đáng mừng là mô hình này tạo việc làm cho nhiều nhóm lao động khác nhau. Người trẻ đảm nhận bán hàng trực tuyến, quảng bá sản phẩm trên nền tảng số, giao tiếp với khách quốc tế bằng ngoại ngữ. Trong khi đó, những phụ nữ trung niên, người cao tuổi vẫn có thể tham gia sản xuất trong môi trường sạch sẽ, nhẹ nhàng, phù hợp với sức khỏe.

Theo bà, để các HTX phát triển mạnh hơn, điều các làng nghề cần hiện nay không chỉ là vốn mà còn là không gian phát triển. Những khu giới thiệu sản phẩm, điểm check-in, khu nghỉ chân cho khách, trung tâm quảng bá OCOP… sẽ góp phần tăng sức hút cho du lịch làng nghề, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm truyền thống.

Theo Nghệ nhân ưu tú Trần Đức Tân, Giám đốc HTX Sản xuất kinh doanh Gốm sứ Tân Thịnh, trong bối cảnh mới, HTX không chỉ đơn thuần là đơn vị sản xuất kinh doanh mà còn là cầu nối giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa.

“Một miếng đất sét tưởng chừng vô tri, qua bàn tay người nghệ nhân có thể trở thành tác phẩm mang hồn cốt văn hóa. Điều kỳ diệu ấy không nằm ở vật liệu mà nằm ở con người”, ông chia sẻ.

Một trong những hướng đi nổi bật của HTX là phát triển các dòng sản phẩm OCOP 5 sao gắn với thương mại văn hóa. Không chỉ chú trọng giữ gìn kỹ thuật men truyền thống, HTX còn nghiên cứu các dòng men nghệ thuật mới, lồng ghép câu chuyện văn hóa vào từng thiết kế, hướng đến phân khúc quà tặng văn hóa, quà tặng ngoại giao và sản phẩm du lịch cao cấp.

Qua đó, mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn trở thành “đại sứ văn hóa”, góp phần quảng bá hình ảnh Bát Tràng và Thủ đô Hà Nội đến bạn bè trong nước và quốc tế.

Kinh tế tập thể tạo sức bật cho làng nghề

Theo Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Bát Tràng Hoàng Tiến Dũng, khu vực kinh tế tập thể đang đóng góp đáng kể vào phát triển kinh tế làng nghề địa phương.

Riêng tại Bát Tràng hiện có 6 HTX hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ gắn với nghề gốm. Các HTX không chỉ duy trì sản xuất mà còn tích cực đổi mới mẫu mã, xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường và phát triển du lịch làng nghề.

Trong đó, HTX Tân Thịnh hiện sản xuất nhiều dòng sản phẩm phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu, nổi bật là bộ sản phẩm OCOP 5 sao “Gốm men suối ngọc”. Đặc biệt, đây còn là nơi thực tập của nhiều sinh viên ngành mỹ thuật, tạo môi trường để phát triển các ý tưởng thiết kế mới, nghiên cứu tái chế sản phẩm gốm hỏng và phế thải trong sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Nhìn rộng hơn, các HTX gốm sứ trên địa bàn đang tạo việc làm ổn định cho khoảng 200 lao động với mức thu nhập bình quân từ 10-15 triệu đồng/người/tháng. Doanh thu của các HTX dao động từ 60 - 800 triệu đồng mỗi tháng tùy quy mô.

Theo ông Hoàng Tiến Dũng, trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cao, kinh tế tập thể giữ vai trò quan trọng trong việc liên kết các hộ sản xuất, nghệ nhân và doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nguyên liệu, thiết kế, sản xuất đến tiêu thụ.

Thông qua mô hình HTX, các cơ sở sản xuất có điều kiện tiếp cận khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP, mở rộng thị trường trong nước và quốc tế, từ đó nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm làng nghề.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo địa phương, nhiều khó khăn vẫn tồn tại như quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, năng lực liên kết chưa đồng đều, ứng dụng công nghệ số còn hạn chế, trong khi yêu cầu về sản xuất xanh và bảo vệ môi trường ngày càng khắt khe. Điều đó đòi hỏi các HTX phải tiếp tục đổi mới phương thức quản trị, đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Theo thống kê, Hà Nội hiện có 337 nghề, làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận, với 131 HTX đang hoạt động gắn với các làng nghề.

Phó Chủ tịch phụ trách Liên minh HTX thành phố Hà Nội Nguyễn Tiến Phong cho biết, khu vực kinh tế tập thể của Thủ đô đang tiếp tục duy trì tốc độ phát triển tích cực. Các HTX ngày càng chủ động đổi mới quản trị, mở rộng liên kết sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho thành viên và đóng góp quan trọng vào xây dựng nông thôn mới.

Thực tiễn từ Thanh Oai đến Bát Tràng cho thấy, khi người làm nghề được liên kết trong một mô hình quản trị hiệu quả, sản phẩm truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội chinh phục những thị trường rộng lớn hơn. Hợp tác xã vì thế không chỉ là mô hình kinh tế, mà đang trở thành “bệ đỡ” để các làng nghề Hà Nội giữ gìn bản sắc, nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển bền vững trong thời kỳ hội nhập.